Soru-Cevap

Cevap

Bakanlık'a göre glüten, sağlıklı bireylerin büyük çoğunluğu için zararlı değildir. Yalnızca çölyak hastaları (yaşam boyu tamamen kaçınmalı) ve glüten intoleransı olanlar için sınırlandırılması gerekir; bu durum hekim değerlendirmesiyle belirlenmelidir. Bakanlık, tanı konmamış sağlıklı bireylerde glütensiz beslenmenin ek bir sağlık avantajı sağladığına dair bilimsel kanıt bulunmadığını belirtiyor.

Cevap

Hayır. Bakanlık'a göre ikisinin de temel bileşeni aynıdır: sakkaroz. Esmer şeker, beyaz şekere şeker kamışı melası eklenmesiyle elde edilir; melas renk ve hafif bir aroma katar ama enerji içeriğini veya vücuttaki etkisini anlamlı ölçüde değiştirmez. Her ikisi de serbest şekerler grubundadır; Dünya Sağlık Örgütü serbest şeker tüketiminin günlük enerjinin %10'unun altında tutulmasını önerir. Önemli olan şekerin türü değil, miktarının sınırlandırılmasıdır.

Cevap

Hayır. Bakanlık'a göre "balıkla yoğurt birlikte yenmez" algısının bilimsel bir temeli yoktur. Asıl risk bayat balıktır: uygun şekilde soğutulup saklanmayan balıkta histamin maddesi artar ve kızarıklık, kaşıntı, baş ağrısı, mide-bağırsak şikâyetleri gibi belirtilerle seyreden histamin zehirlenmesine yol açabilir. Yoğurt da doğal olarak az miktarda histamin içerebildiğinden bayat balıkla birlikte belirtiler belirginleşebilir; ancak sorumlu yoğurt değil, tazeliğini yitirmiş balıktır. Taze, uygun koşullarda saklanmış ve iyi pişirilmiş balık, taze yoğurtla güvenle tüketilebilir.

Cevap

Bakanlığa göre kaya tuzunun iyotlu rafine tuza bilimsel olarak kanıtlanmış bir üstünlüğü yok; her ikisinin de temel bileşeni aynı (sodyum klorür). Asıl fark iyot içeriğinde: iyot, tiroit hormonlarının üretimi için gerekli bir mineral ve eksikliği önemli sağlık sorunlarına yol açabiliyor. Kaya tuzu genellikle iyot içermediğinden uzun süre tek başına tüketildiğinde iyot yetersizliği riskini artırabilir. Önemli olan tuzun kaynağı değil; iyotlu tuzu tercih etmek ve toplam tuz miktarını sınırlı tutmak.

Cevap

Bakanlığın açıklamasına göre tereyağı, aşırıya kaçılmadığı sürece ciddi bir sağlık riski oluşturmaz. Asıl risk, her türlü yağ ve yağlı ürünün aşırı tüketiminde; bu durum çeşitli kalp-damar hastalıklarıyla ilişkilendiriliyor. Öneri, tereyağını tamamen kesmek değil; ölçülü tüketmek ve yeterli, dengeli beslenmeye dikkat etmek. Kalp-damar hastalığı olanların beslenme düzenini hekimleriyle planlaması uygundur.

Cevap

Hayır. Takviye edici gıdaların etiketinde yer alan tavsiye edilen günlük kullanım miktarları, farklı yaş grupları ve bireyler için belirlenmiş güvenli alım sınırları dikkate alınarak saptanır. Ürünün daha etkili olacağı düşüncesiyle bu miktarın aşılması etkiyi artırmaz; aksine sağlık açısından risk oluşturabilir, çünkü içerdikleri vitamin, mineral ve diğer bileşenler için günlük güvenli kabul edilen üst sınırlar vardır. Bu nedenle onaylı her takviye edici gıdanın etiketinde tavsiye edilen günlük porsiyon miktarı (örneğin 1 kapsül, 2-3 tablet, 1 saşe, 1 ölçek veya 5 ml gibi) ve "Tavsiye edilen günlük porsiyonu aşmayınız." uyarısı bulunur. Takviye edici gıdalar yalnızca etiketinde belirtilen miktarlarda ve kullanım talimatına uygun şekilde tüketilmelidir.

Cevap

Her takviye edici gıda her yaş grubu için uygun değildir. Bu ürünlerdeki vitamin, mineral ve diğer bileşenlerin güvenli kullanım miktarları yaş gruplarına göre değişir; 11 yaş ve üzeri bireyler için formüle edilmiş bir üründeki bileşen miktarları o yaş grubuna göre belirlenen limitlere göre hazırlanır. Bu nedenle söz konusu ürünlerin 2-4 yaş veya 4-10 yaş grubundaki çocuklar tarafından kullanılması sağlık açısından risk oluşturabilir; bazı takviye edici gıdaların içeriğinde 10 yaşından küçük çocuklar için uygun olmayan veya kullanımı yasaklanmış bileşenler bulunabilir. Çocuklar için alınacak ürünlerin etiketinde "2-4 yaş grubu çocukların kullanımına uygundur" ya da "4-10 yaş grubu çocukların kullanımına uygundur" ifadesinin açıkça yer alması gerekir. Ürün seçerken bu ifadenin etikette bulunup bulunmadığı mutlaka kontrol edilmelidir; dozu bölerek yetişkin ürününü çocuğa vermek doğru bir uygulama değildir.

Cevap

Evet. 1 Ocak 2021 tarihinde yürürlüğe giren düzenlemeye göre, son tüketiciye sunulan gıdalarda endüstriyel trans yağ miktarı toplam yağın yüzde 2'sini geçemez. Hayvansal kaynaklı yağlarda doğal olarak bulunan trans yağlar bu sınırın dışında tutulmuştur. Sınır Türk Gıda Kodeksi çerçevesinde belirlenmiştir ve resmî kontrole tabidir. Bakanlığın belirttiğine göre düzenlemenin gerekçesi, yüksek miktarda trans yağ tüketiminin kalp ve damar hastalıkları riskini artırabilmesidir. Yani gıdalardaki trans yağların tamamı yasak değildir; endüstriyel olanlar için yasal bir üst sınır bulunmaktadır.

Cevap

Evet, bu konu halk sağlığının korunması amacıyla yürütülen bir politika alanı olarak ele alınıyor. Dünya Sağlık Örgütü kişi başı günlük tuz tüketiminin 5 gramı geçmemesini öneriyor; Bakanlığın verdiği rakamlara göre Türkiye'de 2008'de yaklaşık 18 gram olan günlük kişi başı tuz tüketimi, mevzuat düzenlemeleri ve farkındalık çalışmalarıyla 2020'de 10 gramın altına indirildi. Bu kapsamda ekmek, peynir, zeytin, salça, kırmızı pul biber ve kavurma gibi yaygın tüketilen ürünlerde tuz miktarları azaltıldı. Tuz ambalajlarında "Tuzu Azaltın, Sağlığınızı Koruyun" ifadesinin yer alması zorunlu hâle getirildi ve meyve sularında ilave şeker kullanımı yasaklandı. Tüketici tarafında en etkili yol ise etiketi ve beslenme bildirimini okumak, porsiyon miktarına dikkat etmek olarak belirtiliyor.

Cevap

Süt ve süt ürünleri herkeste hazımsızlık veya şişkinlik yapmaz; bu tür şikâyetler çoğunlukla laktoz intoleransı olan kişilerde görülür. Sütte doğal olarak bulunan laktoz, vücutta laktaz enzimi sayesinde sindirilir; bazı kişilerde genetik nedenlerle bu enzim yeterli düzeyde üretilemediği için laktoz tam parçalanamaz ve gaz, şişkinlik, karın ağrısı gibi belirtiler ortaya çıkabilir. Bakanlık bunun bir hastalık değil, toplumda yaygın görülen genetik bir sindirim özelliği olduğunu belirtiyor. Yoğurt, kefir, ayran ve özellikle sert peynirler gibi fermente süt ürünlerinde laktoz miktarı süte kıyasla belirgin şekilde düşüktür ve bu ürünler genellikle daha kolay tolere edilir. Bu nedenle laktoz intoleransı olan kişilerin süt ürünlerini tamamen bırakması gerekmez; laktozu azaltılmış ürünler ve düşük laktozlu fermente ürünler tercih edilerek dengeli tüketim mümkündür. Kendinizde sürekli bir sindirim şikâyeti varsa değerlendirmeyi hekiminizle yapın.

Cevap

Hayır. Süt ve süt ürünleri yüksek oranda kalsiyum içerdiği için kemik gelişimini erken yaşlarda desteklediği gibi, ileriki yaşlarda da kemikler üzerinde faydası bulunmaktadır. Bu ürünler ayrıca protein ve vitamin gibi başka besin ögelerini de içerdiğinden, yeterli ve dengeli beslenme açısından tüketimleri önemlidir. Bakanlığın önerisi, laktoz veya kazein gibi süt bileşenlerine alerjisi olmayan her yaş grubunun süt ve süt ürünlerini tüketmesi yönündedir. Süt bileşenlerine alerjisi ya da hassasiyeti olanların tüketim kararını hekimine veya diyetisyenine danışarak vermesi gerekir.